|
|
|
|
|
|
Groeten uit de Berenkuil Maastricht
|
|
Groeten uit de Berenkuil ? Is deze titel wel goed gekozen ?
|
|
Had er iets anders moeten staan ? Weet wel dat het Stadspark in
|
|
vroegere jaren een bijzonder geliefde ontmoetingsplek was voor de
|
|
inwoners van Maastricht en omstreken en dat men er graag de vrije
|
|
uren doorbracht. Wat had men toen ook anders ? Maastrichtenaren
|
|
waren trots op hun rond 1900 aangelegde Stadspark met de Jeker,
|
|
de Zwanengracht, het Hertenkamp, de prachtige bomen en de oude
|
|
Stadsmuur. Op zondagmiddag ging menigeen naar het Stadspark.
|
|
Edelherten, Damherten, dwerggeitjes, eendjes en zwanen voeren,
|
|
vogeltjes kijken, een ijsje eten en dan . . . . . . naar de Berenkuil !
|
|
Een Berenkuil is een kuil om wilde beren in te vangen en/of om
|
|
beren in te huisvesten c.q. in te houden en in tentoon te
stellen.
|
|
In het algemeen waren Hertenkampen en Berenkuilen de vroegere
|
|
voorlopers van de huidige dierentuinen. Ze waren openbaar,
gratis
|
|
te bezoeken en boden dus 'goedkoop vermaak'. Echter deskundige
|
|
verzorging en huisvesting van de dieren lieten soms te wensen over.
|
|
De tijden zijn veranderd en gelukkig is men, mede door de inzet van
|
|
o. a. 'Berenmoeder' Rosalie Sprooten, tot andere inzichten gekomen.
|
|
Het
heeft lang, echt veel te lang, geduurd voordat enkele beren een
|
|
ander
onderkomen kregen en de meesten konden en/of mochten dit
|
|
niet eens meer
meemaken. Feit is en blijft dat er momenteel gelukkig
|
|
geen levende dieren meer
hoeven te verblijven in het diepe ronde, uit
|
|
1970 stammende, kale betonnen bouwwerk met de naam: 'Berenkuil'.
|
|
Groeten uit de Berenkuil ? Misschien nog altijd omstreden ?
|
|
Kijk en lees verder en . . . . . . Oordeel zelf !
|
|
25-05-2008 © 2010 Wigo
|
|
|
|
Het Aldenhofpark Maastricht
|
|
Vooraf enkele oude foto's en prenten van- en bijzondere
|
|
wetenswaardigheden over het Maastrichtse Stadspark.
|
|
|
|
|
Stadsomwalling met
de Jeker
Aldenhofpark (bron: Tiny Feij)
|
|
|
|
|
Hertenkamp Aldenhofpark
ca. 1930 (bron: RHCL)
|
|
|
|
Voor het
bevolken van het Hertenkamp deed de vereniging
'Stadsverfraaiing'
|
|
in 1920 een beroep
op meerdere Nederlandse eigenaren van Hertenjachten.
|
|
Enkele
eigenaren reageerden positief. Prins Hendrik, Prins der Nederlanden,
|
|
schonk 3
Damherten en A. G. Kröller, Nederlands ondernemer, 2 Edelherten.
|
|
De oude
tramloods in het Villapark werd verbouwd en gebruikt als
hertenstal.
|
|
In 1926
schonk Prins Hendrik nogmaals enkele Edelherten aan Maastricht.
|
|
|
|
|
Hertenkamp Aldenhofpark (bron: Tiny Feij)
|
|
|
|
|
Zwanengracht
Aldenhofpark (bron: Tiny Feij)
|
|
|
|
|
Duiventil en Vogelkooi
Stadspark Maastricht (bron: ?)
|
|
|
|
|
Ijskraampje
Stadspark Maastricht 16-07-1959 (bron: RHCL)
|
|
|
|
Wilde
zwijnen in het stadspark Maastricht
|
|
Menig oudere
Maastrichtenaar
herinnert zich nog dat tijdens de strenge winter
|
|
van 1947 een groepje wilde
zwijnen,
waarschijnlijk al voedsel zoekend uit de
|
|
Eifel of de
Ardennen, in
Maastricht terecht is gekomen. In het Aldenhofpark,
|
|
in de nabijheid van de
oude
Berenkuil bij het houten bruggetje over de Jeker,
|
|
heeft de
Politie met hulp van
enkele burgers de dieren uiteindelijk geschoten.
|
|
Als
herinnering werd een gedenksteen met de voorstelling van de
zwijnenjacht
|
|
en bijbehorende tekst boven het
Nieuwenhofpoortje in de Stadsmuur
geplaatst.
|
|
|
|
|
Brugje over de
Jeker van Stadspark naar
Nieuwenhofpoortje
|
|
|
|
|
Gedenksteen
'Voorstelling van de zwijnenjacht' op 17-10-1947
|
|
|
|
|
Nieuwenhofpoortje in de oude stadsmuur
|
|
vanaf het
Park, bovenaan de
gedenksteen
|
|
|
|
|
Tekening van
de gedenksteen met de
(dubbelzinnige ?) tekst:
|
|
|
|
De vijanden
zijn weggesleept. Victorie.
|
|
Nu hadden de
zwijnen geen succes.
|
|
Van een
troep zijn er zes aan de voet
|
|
van de muur
op de vlucht gesneuveld.
|
|
|
|
|
Jachttafereel Aldenhofpark Maastricht
17-10-1947 (bron: RHCL)
|
|
|
|
Circus
Hagenbeck
|
|
|
Hamburgs
circus Hagenbeck ca. 1930 (prent: ?)
|
|
|
|
|
Berenact
door Bubi Althoff
van circus Hagenbeck (prent: ?)
|
|
|
|
Met
Circus Hagenbeck begint de geschiedenis van:
|
|
De Maastrichtse Berenkuil
|
|
In
1919 bezoekt het Hamburgs Circus Hagenbeck de stad Maastricht.
|
|
Contacten
worden gelegd en in 1920 koopt de Gemeente Maastricht, ter
|
|
verfraaiing
van het Stadspark en tot vermaak van de bevolking, voor een
|
|
bedrag
van Fl. 1350,= twee bruine beren
van de Circusdirecteur Wilhelm
|
|
Hagenbeck
uit Hamburg. Toentertijd een behoorlijk fors bedrag, echter
|
|
de
initiatiefnemers
weten dit te verantwoorden omdat het de bedoeling
|
|
is
om met de beren te gaan fokken en met de opbrengst van
nakomelingen
|
|
kan
men de investering terugverdienen. Echter als in september
1920
de
|
|
beren
in Maastricht arriveren blijken het twee mannetjes te zijn en
valt
|
|
het
winstoogmerk dus in het water. De beren, die de namen Max
en Pol
|
|
krijgen,
worden ondergebracht
in de Berenkuil in het Aldenhofpark.
|
|
Hun behuizing, een soort
dierentuinkooi, wordt gemaakt door leerlingen
|
|
van
de Maastrichtse Ambachtschool. De kooi wordt samengesteld
uit een
|
|
ijzeren
traliewerk met rechte zijkanten en een gebogen overspanning aan
|
|
de
bovenkant. Het wordt opgebouwd op
de oude vestingwerken, het oude
|
|
Bastion
Wilhelmina, net buiten de stadsmuur. Een klein gedeelte van
een
|
|
van de
ondergrondse kazematten dient, nadat deze op
bepaalde plaatsen
is
|
|
dichtgemetseld en aangepast, als nacht- en
rustverblijf voor
de twee
beren.
|
|
Door particulier initiatief wordt 12 april 1920 de
'Maastrichtse Vereeniging
|
|
Stadsverfraaiing’
opgericht, die zich ten doel zou stellen: "Het verfraaien
en
|
|
meer
aantrekkelijk maken van de gemeente Maastricht". Een van de
eerste
|
|
plannen
van 'Stadsverfraaiing' zijn o.a.: "Het oprichten van een Hertenkamp
|
|
buiten
de voormalige Sint Pieterspoort, groot zijnde één hectare, op
een
|
|
gedeelte
van het terrein van ‘de Kommen’ bij de Tapijnkazerne en
het
|
|
houden
van daarin behorende dieren" en "Het inrichten van het
zogenaamde
|
|
Bastion
in het Villapark voor het houden van diverse soorten zwanen,
ganzen,
|
|
eenden
en andere watervogels in de daar aanwezige vijver en in de Jeker".
|
|
Op
6 december 1920 verkrijgen de statuten Koninklijke Goedkeuring
|
|
waardoor
‘Stadsverfraaiing’ rechtspersoonlijkheid verwerft. (Rond
1930
|
|
wordt
de naam 'Vereeniging Stadsverfraaiing' veranderd in 'Vereniging
|
|
Dierenpark' en in oktober 1956 weer omgezet in Stichting 'Dierenpark').
|
|
Van
gemeentewege wordt Fl. 500,= aan subsidie disponibel gesteld
voor de
|
|
eerste kosten en aan ‘Stadsverfraaiing’ wordt mondeling in
beheer gegeven
|
|
"De
berenkuil met hare twee mannetjes beren". Met voeding en
verzorging
|
|
van
de
beren belast zich hoofdzakelijk één bestuurslid met
assistentie "van
|
|
een
stadswerkman
die vanwege de gemeente daarvoor aangewezen werd".
|
|
Het
berenvoedsel bestaat hoofdzakelijk uit gekregen oud brood van de
|
|
Maastrichtse
bakkers. Echter bij het uitbreken van Wereldoorlog II kan
|
|
en
wil niemand meer broden afstaan en de Limburger Koerier bericht
op
|
|
3
augustus 1940: "Max en Pol worden slachtoffer van
den oorlog. Voor
|
|
dierenliefhebbers
moge het een troost zijn te weten dat er nog geen
|
|
beslissing
genomen is over de groote, bruine snuffelende kop-zwaaiende
|
|
gevaarten,
waarnaar duizenden Maastrichtenaren met belangstelling, met
|
|
nieuwsgierigheid
of met een zeker ontzag hebben gestaard. Want men zal
|
|
nog
een poging in het werk stellen om 'Ouwehands Dierenpark' met het
|
|
geschenk
van de Maastrichtse beren te verblijden, maar men is er niet
|
|
zeker
van dat dit geschenk welkom zal zijn. Dan schiet er niets
anders
|
|
over
dan dat Max en Pol worden afgemaakt". Waarschijnlijk maakt vooral
|
|
de
laatste zin iets los bij de Maastrichtse bevolking, want
spontaan komt er
|
|
een
actie op gang en ondanks de voedselschaarste blijven de beren in
leven.
|
|
Ten
gevolge van een ziekte aan het achterlijf of een gezwel aan de
schoft
|
|
wordt
Pol op 23
maart 1944 afgemaakt
en ruim twee jaar later wordt Max,
|
|
die
aan een verlamming in het achterlijf lijdt, ook afgemaakt. In
1950 koopt
|
|
de
Gemeente een nieuwe berenkoppel van Klant's Dierentuin in Valkenburg
|
|
en
op 30 oktober 1950 arriveren voor
de tweede keer twee bruine beren in
|
|
Maastricht.
Nu betreft het wel een mannetje en een vrouwtje en omdat men
|
|
nu
ook gezinsuitbreiding verwacht is het bestaande berenverblijf,
met een
|
|
verlaagd
gedeelte, vergroot. De mannelijke beer krijgt wederom de
naam
|
|
Max en
het vrouwtje wordt Polla gedoopt. Op 5 januari 1953 worden
twee
|
|
beertjes
geboren, die echter t.g.v. 'het doodknuffelen' door Max kort na
|
|
elkaar
overlijden. In de loop der jaren krijgt het berenkoppel
nog enkele
|
|
malen jongen, die echter ook iedere keer vlak na de geboorte
sterven.
|
|
Als
berin Polla in 1957 dood wordt aangetroffen stelt men voor om
beer
|
|
Max
te verkopen en twee nieuwe beren van Klant's Dierentuin te
kopen.
|
|
Koop
en verkoop blijven uit en in de nacht van 12 op 13 augustus 1961
wordt
|
|
Max
door onbekende daders losgelaten. Medewerkers van Klant's Zoo
zijn
|
|
met
o.a. vangkooi, vrachtwagen en aanhanger meer dan 4 uur bezig
geweest
|
|
om
beer Max te vangen, hetgeen resulteerde in een rekening van Fl. 250,=.
|
|
In
de Bestuursvergadering van Stichting Dierenpark van 16-02-1962 wordt
|
|
mededeling gedaan dat: de 'Rotary Club Maastricht'
twee nieuwe beren
wil
|
|
aankopen
ten behoeve en ten gunste van de Stichting. Het Bestuur besluit
|
|
dat
nieuwe bruine beren zullen worden aangekocht via Klant's
Dierentuin.
|
|
Tevens
wordt besloten dat de oude beer Max door de Politie zal worden
|
|
afgeschoten
als deze levend niet verkoopbaar is. Begin 1962 wordt hij voor
|
|
Fl.
200,= verkocht aan de heer G. S. Blokker van Dierenpark 'Geulle'
n.v.
|
|
Op
dat moment heeft Ouwehands Dierenpark te Rhenen een overschot
aan
|
|
jonge
bruine beren die op 13 april 1962 ten geschenke aangeboden
worden
|
|
op
voorwaarde dat zij niet in andere handen mogen overgaan. De
Stichting
|
|
Dierenpark
aanvaardt dit aanbod en aardige geste en aan de 'Rotary Club
|
|
Maastricht'
wordt verzocht een andere schenking in plaats van twee beren
|
|
aan
de Stichting Dierenpark te willen doen. Zodoende arriveren op
vrijdag-
|
|
middag
18 mei 1962 vanuit Rhenen twee nieuwe, twee jaar oud zijnde,
bruine
|
|
beertjes
in de Berenkuil die wederom de namen Max en Polla (III) krijgen.
|
|
Het
nieuwe berenkoppel groeit voorspoedig op, het past zich snel aan
en in
|
|
1967
wordt een beertje geboren, echter deze boreling overlijdt reeds
na
|
|
enkele
weken. Een jaar later, op 4 januari 1968, komt een berendrieling
|
|
ter
wereld. Deze drie mannetjes, die de namen Jo, Cor en Jacky
krijgen,
|
|
blijven
wel in leven. Mede ten gevolge van de overbevolking en ook
door
|
|
de
onderlinge verhoudingen is men genoodzaakt om de Berenkooi aan te
|
|
passen,
te vergroten c.q. uit te breiden. De agressieve houding van vader
|
|
Max
ten opzichte van de drie jonge bruine beertjes leidt er toe dat
men
|
|
hem
moet afzonderen in het lage, aangebouwde gedeelte. Hier
heeft hij
|
|
van
januari 1968 tot juli 1970, dik twee en een half jaar, zonder
enige
|
|
beschutting
en/of nachtverblijf in weer en wind moeten doorbrengen !
|
|
In
1969 start de bouw van een nieuw verblijf en in 1970 kunnen de
vijf
|
|
beren
hun intrek nemen. Al snel blijkt dat ook het nieuwe onderkomen
|
|
volkomen
ongeschikt en veel te klein is voor vijf beren. Dan nog duurt het
|
|
ruim
elf jaar voordat Max en Polla op 7 juni 1981 naar de Zoo
Zwartberg
|
|
in
het Belgische Genk kunnen verhuizen. In Zwartberg brengt
berin Polla
|
|
begin
1983 weer een beertje ter wereld. De broertjes Cor, Jo en
Jacky
|
|
blijven
achter in het kale betonnen bouwwerk dat midden tachtiger jaren
|
|
wordt
voorzien van een zandbak, een waterbak en bovenop het
plateau
|
|
een
boomstam met enkele autobanden. In augustus 1991 overlijdt
Cor
|
|
en
ruim
een half jaar later, op 23 maart 1992, krijgt Jacky een spuitje.
|
|
Voor
de laatste Maastrichtse beer Jo, wordt naarstig naar een goede
|
|
locatie
gezocht, die gevonden wordt in Ouwehands Dierenpark te Rhenen.
|
|
In
feite de plaats waar zijn ouders, Max en Polla, 31 jaar geleden
vandaan
|
|
kwamen.
Op 25 augustus 1993 vertrekt Jo eindelijk
naar Rhenen waar hij
|
|
de
allereerste bewoner van het nieuwe Berenbos is. Hier heeft beer
Jo nog
|
|
ongeveer
twee
en een half jaar in een
natuurlijkere omgeving dan voorheen
|
|
rondgelopen en
geleefd. Op 17 februari 1996, 28 jaar oud, sterft beer Jo.
|
|
Aan
ouderdom, of misschien ook aan de gevolgen van de
dieronvriendelijke
|
|
huisvesting
en zeer slechte verzorging in . . . 'de Maastrichtse
Berenkuil'?
|
|
25-05-2008 © 2010
Wigo
|
|
|
|
|
De Berenkuil,
gesitueerd net buiten de Stadsmuur, in het nog kale
|
|
en pas
aangeplante Aldenhofpark te Maastricht ca. 1920 (prent: ?)
|
|
|
|
|
De
Berenkuil in het Aldenhofpark 'Wilhelminapark' (prent: ?)
|
|
|
|
|
De Berenkuil in het
Aldenhofpark 'Wilhelminapark' (prent: ?)
|
|
|
|
|
De ijzeren berenkooi,
'buitenverblijf' van de beren Max en Polla,
|
|
lijkt op een
soort dierentuinkooi, gemaakt door leerlingen van de
|
|
Ambachtschool
Maastricht ca. 1925 (bron: internet Gemeentegids)
|
|
|
|
|
Berenkuil in het 'Wilhelminapark' ca. 1925 (bron: Gerald Postma)
|
|
|
|
|
Aldenhofpark Maastricht
ca. 1930 (collectie: Jolanda Jansson)
|
|
|
|
Rechts, net
buiten beeld, werd in het
Aldenhofpark te Maastricht in 1920
|
|
de ijzeren Berenkuil
gesitueerd. In de volksmond noemde men dit gedeelte
|
|
van het park
vaak
ook wel 'het Berenpark'. Tot een bepaalde periode werd
|
|
op sommige
prentbriefkaarten soms ook de naam 'Wilhelminapark' gebruikt.
|
|
Hoewel deze
naam nooit officieel aan dat stukje Stadspark werd toegekend
|
|
was het
waarschijnlijk een eerbetoon aan de toenmalige Koningin
Wilhelmina
|
|
om reden dat
haar echtgenoot Prins Hendrik, de Prins der Nederlanden, de
|
|
nodige keren
Dam- en Edelherten aan het Maastrichtse Hertenkamp schonk.
|
|
Een andere
verklaring voor het gebruik van 'Wilhelminapark' is dat de naam
|
|
misschien is
ontleend aan het in de buurt gelegen oude 'Bastion Wilhelmina'.
|
|
|
|
|
Gevelsteen 'Bastion Wilhelmina' Aldenhofpark Maastricht
|
|
|
|
|
Aldenhofpark
met Berenkuil Maastricht (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Berenkuil
Aldenhofpark ca. 1933 (collectie: Jolanda Jansson)
|
|
|
|
|
Aldenhofpark
met Berenkuil Maastricht (bron: ?)
|
|
|
|
|
Berenkooi in
Maastrichtse Carnavalsoptocht 1937 (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
De Berenkuil in het
Aldenhofpark is opgebouwd op de oude vestingwerken
|
|
(links
duidelijk te zien). Een gedeelte van een van de ondergrondse
gangen
|
|
dient, nadat
dit op bepaalde plaatsen is dichtgemetseld en aangepast, als
|
|
nacht- en
slaapverblijf voor de beren Max en Polla ca. 1938 (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Berenkuil Maastricht
Aldenhofpark (bron: internet Gemeentegids)
|
|
|
|
|
Op
23-03-1944 is Beer Pol, lijdend aan
|
|
een hardnekkig
gezwel aan het
achterlijf,
|
|
door Politieman
Dhr. Rouschop
afgemaakt.
|
|
Beer Max wordt ruim twee jaar later
|
|
in
1946 afgemaakt
(prent: DDL)
|
|
|
|
'Pol' in den berenkuil doodgeschoten
|
|
De
grootste van de Maastrichtsche beren 'Pol' is Donderdagmiddag in
|
|
het
dagverblijf van den berenkuil doodgeschoten. Pol had een
hardnekkig
|
|
en
blijkbaar pijnlijk gezwel aan het achterlijf, en dat was de
reden om hem
|
|
uit
zijn lijden te helpen en het genadeschot te geven. De heer
Rouschop van
|
|
de
Maastrichtse politie voltrok met een welgemikt schot achter het
oor van
|
|
het
logge dier de executie. Vele Maastrichtenaren zullen met eenig
leed-
|
|
wezen
van het voltrekken van dit doodvonnis kennis nemen want al was
het
|
|
noodzakelijk,
geworden het tweetal 'Max en Pol' behoorde toch in ieder
|
|
geval
tot de bezienswaardigheden van Maastricht. Men heeft op velerlei
|
|
wijzen
zijn spotlust bot gevierd op de beren in onze stad -en vaak niet
ten
|
|
onrechte-
maar men was toch ook gehecht aan hun verblijf, dat in de loop
|
|
der
jaren duizenden Maastrichtenaren en tallooze vreemdelingen naar
het
|
|
Aldenhofpark
heeft getrokken. Max blijft nu alleen in het groote hok: hij
|
|
heeft
zijn collega, die eerst de baas was van het tweetal, in de
laatste jaren
|
|
het
leven héél zuur gemaakt, zoo zelfs, dat Max en Pol apart
gevoederd
|
|
moesten
worden, want Max gunde zijn hokgenoot weinig of niets. Pol heeft
|
|
tot
zijn laatste minuut echter een opvallende genegenheid voor den
ander
|
|
getoond,
en grommend constateerde hij, terwijl alles voor zijn executie
in
|
|
gereedheid
werd gebracht, dat Max afgescheiden van hem in het nachthok
|
|
was
opgesloten. Max en Pol zijn ruim 27 jaar samen in Maastricht
bijeen
|
|
geweest.
Als heel kleine beertjes kwamen ze van Hagenbeck-Hamburg, via
|
|
Amsterdam,
in 1917 *
naar Maastricht, en daar heeft men de diertjes den
|
|
eersten
tijd met de flesch moeten voeren. Het uitstapje, dat ze eens op
een
|
|
avond,
vele jaren geleden maakten, is het eenige geruchtmakende feit,
dat
|
|
Max
en Pol in al dien tijd -behoudens dan het knauwen van een klein
|
|
keffertje, dat
zich te dicht bij de tralies waagde- op hun geweten hebben.
|
|
De
verwachtingen van een voorspoedig berengezin, welke men bij de
komst
|
|
van
de jonge dieren indertijd koesterde, zijn niet in vervulling
gegaan, want
|
|
Max
en Pol waren beiden mannetjes. Dat dit aanleiding heeft gegeven
tot
|
|
heel
wat grappenmakerijen, was voor Maastricht natuurlijk heel
begrijpelijk.
|
|
Zelfs
toen de doodgeschoten Pol in een wagen van de gemeentereiniging
|
|
werd gesleept,
kon 'n Maastrichtenaar zich niet weerhouden op te merken,
|
|
dat
Pol in
ieder geval heel wat jongen gehad - zou kunnen hebben ..... !
|
|
De
huid van den beer is niet verkocht, óók niet vóórdat hij
geschoten was.
|
|
De
vacht van Pol zal, via het slachthuis alhier, doorgezonden
worden naar een
|
|
preparateur
in Meerssen, die er wellicht nog een mooie berenhuid als vloer-
|
|
bedekking
van weet te maken: waar de de berenvacht dan zal komen te
liggen,
|
|
is
nog niet vastgesteld. Max heeft nu het rijk alleen in de ruime
berenkuil: hoe
|
|
hij
zal reageren op zijn eenzaamheid, dient te worden afgewacht. In
ieder geval
|
|
zal
het Aldenhofpark in de eerstkomende dagen belangstelling genoeg
trekken.
|
|
Er
zijn nog altijd plannen om enige leuke wasbeertjes in de
berenkuil onder te
|
|
brengen,
vóór het einde van den oorlog zal daarvan echter wel niet veel
komen,
|
|
en
tot zoo lang heeft Max niets te vrezen voor zijn verblijf en
zijn ........ leven.
|
|
(bron:
Limburger Koerier 24-03-1944)
|
|
|
|
*
Het
jaartal 1917 betwijfel ik, gezien alle andere bronnen 1920
vermelden. (Wigo)
|
|
|
|
|
Ingang
Klant's Dierentuin te Valkenburg (bron: Zoo History)
|
|
|
|
In
1947 opende Erie Klant-Hagenbeck op de kop van de Cauberg
|
|
in
Valkenburg de dierentuin en dressuurschool: Klant’s
Dierentuin.
|
|
Klant’s
Dierentuin groeide uit tot de toeristische topattractie van
|
|
het
naoorlogse Valkenburg. Deze dierentuin verkreeg eigenlijk meer
|
|
naam
via de dressuurschool voor dompteurs dan via de
dierentuin.
|
|
Met
ijzeren discipline, spitsvondigheid, intimidatie en heel veel
bluf
|
|
stoomde
Erie Klant avonturiers
uit heel Europa en enkele lokale jongeren
|
|
klaar
voor wat wel het gevaarlijkste beroep ter wereld wordt genoemd:
|
|
Dompteur.
Eenmaal opgeleid, werden de dompteurs met hun
roofdieren
|
|
verhuurd
aan
de grote internationale circussen in Europa, zoals Althoff,
|
|
Boltini,
Hagenbeck, Mikkenie en Strassburger. Dompteurs van Klant's
|
|
groeiden
uit tot de absolute wereldtop en
werkten voor circussen en
|
|
filmstudio's
over de hele wereld.
Internationale circussen en grote
|
|
filmproducenten
als MGM en
Walt Disney klopten er aan voor scènes
|
|
met
roofdieren. Zo zien we Valkenburgse leeuwen, (ijs)beren,
olifanten
|
|
en
ook dompteurs in films als:
'Quo Vadis', 'Samson and Delilah',
|
|
'Und ewig
singen die Wälder', 'Snowbear' (Paka, die Polarbärin),
|
|
'Born
Free' en onder leiding van de bekende Weense filmregisseur
|
|
Fritz
Lang: 'Das Indische Grabmal'
en 'Der Tiger von Eschnapur'.
|
|
Er
werd samengewerkt met sterren als
Deborah Kerr, Robert Taylor,
|
|
Peter Ustinov en de illusionisten Siegfried
en
Roy. De
dierentuin verkocht
|
|
ook gewoon wilde dieren aan circussen en in
1950
ook het berenkoppel
|
|
Max
en Polla aan de Gemeente Maastricht. In
1971 sloot Klant's Dierentuin
|
|
en
Dressuurschool de poort. De tijgers, (ijs)beren, leeuwen en olifanten
|
|
hebben
inmiddels plaats gemaakt voor thermale baden
van Thermae 2000.
|
|
Een
enkeling herinnert zich de dierentuin nog, echter bijna
niemand
|
|
weet
nog dat hier ooit een wereldvermaarde dressuurschool was.
|
|
Met
dank aan Edward Zuiderwijk: www.freewebs.com
|
|
|
|
|
Beren in Klant's Dierentuin te Valkenburg (L)
(foto: ?)
|
|
|
|
|
Logo
briefpapier Klant's Zoo en Dressuurschool
|
|
|
|
Oktober 1950
verkoopt Klant's de bruine beren
|
|
Max
en Polla (II) aan de Gemeente Maastricht.
|
|
In
de loop der jaren krijgt het koppel meerdere
|
|
malen
jongen, die echter bijna allemaal iedere
|
|
keer
vlak na de geboorte sterven (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Publieke
belangstelling Berenkuil Maastricht in 1954 voor
|
|
Berin Polla
(rechts) en haar jong (links) (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Reclame voor
Maastrichts biermerk, Beer Max 1958 (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Berenkuil
met aanbouw ca. 1960 (bron: DDL prent: Harrie Bodden)
|
|
|
|
|
Beer Max in
de aangebouwde kooi ca. 1960 (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Berenkooi Aldenhofpark Maastricht ca. 1960 (prent: ?)
|
|
|
|
|
Ingang
Klant's Dierentuin te Valkenburg (bron: Ab de Vries)
|
|
|
|
Interview
oud medewerker Klant's Zoo
|
|
In de nacht van 12 op 13 augustus 1961
wordt de Berenkooi
door onbekende
|
|
daders
opengebroken. Beer Max maakt hier dankbaar gebruik van en
begint
|
|
aan
een avontuurlijke wandeling door het Aldenhofpark. Een
persoon die na
|
|
langdurig
café bezoek via het park huiswaarts keert, ziet de beer en belt
de
|
|
Politie.
Mede door zijn lallende stem, het taalgebruik en het verhaal
twijfelt
|
|
men
in eerste instantie aan de melding, echter men besluit om toch
een kijkje
|
|
te
gaan nemen. De melding blijkt niet verzonnen en meteen
wordt versterking
|
|
aangevraagd.
Men alarmeert ook de Brandweer en omdat het vangen van een
|
|
beer
geen dagelijkse en zeker ook geen ongevaarlijke klus is, besluit
men om
|
|
de
professionele hulp van Klant's Zoo in te schakelen. Met vereende
krachten
|
|
drijft
men Max de garage van een in de nabijheid gelegen villa in.
Max
schijnt
|
|
het
hier wel naar zijn zin te hebben, want hij nestelt zich om uit
te rusten van
|
|
zijn
korte 'vrijheid'. Met heel veel moeite, geduld en
voorzichtigheid lukt het
|
|
uiteindelijk
om Max, m.b.v. een loopkooi en vangstokken, vanuit de garage een
|
|
bestelbusje
in te drijven. Per bus wordt hij teruggebracht naar de
Berenkooi
|
|
en
wederom m.b.v. de loopkooi loodst men hem terug naar zijn
oorspronkelijke
|
|
verblijfplaats.
Voor alle zekerheid en voor eenieders veiligheid is tijdens
het
|
|
gehele
gebeuren constant iemand met een karabijn aanwezig geweest,
echter
|
|
gelukkig
hoeft hij niet in te grijpen en loopt deze bijzondere actie goed
af.
|
|
Al
met al zijn meerdere personen meer dan 4 uur bezig
geweest om
beer Max
|
|
te
vangen en weer snel en zonder gevolgen achter de tralies van de
Berenkooi
|
|
te
krijgen. Voor de geleverde diensten door enkele medewerkers
en voor het
|
|
beschikbaar
stellen en gebruik van o.a. vangkooi, vrachtwagen en aanhanger
|
|
rekent
Klant's een bedrag van Fl. 250,= (bron: interview Ab de
Vries - Wigo)
|
|
24-09-2008 © 2010
Wigo
|
|
|
|
|
Na de
'vrijheid' van Max, t.g.v. het openbreken van de Berenkooi, is
hij
|
|
door
medewerkers van Klant's Dierentuin gevangen en onder toezicht
van
|
|
Politie terug gebracht naar de Berenkuil 13-08-1961 (bron:
Ab de Vries)
|
|
|
|
|
Na de
'vrijheid' van Max, t.g.v. het openbreken van de Berenkooi, is
hij
|
|
door
medewerkers van Klant's Dierentuin gevangen en onder toezicht
|
|
van Politie terug gebracht naar de Berenkuil 13-08-1961 (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Max weer
terug in de Berenkooi 13-08-1961 (bron: Ab de
Vries)
|
|
|
|
|
Logo
briefpapier van Dierenpark 'Geulle' n.v.
|
|
|
|
Als berin
Polla in 1957 dood wordt aangetroffen, besluit men om Max
|
|
te verkopen
of door de Politie af te laten schieten. Na vijf jaar vindt
|
|
men
uiteindelijk een gegadigde en begin 1962 gaat Max voor Fl. 200,=
|
|
over aan de
heer G. S. Blokker van Dierenpark 'Geulle' (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Logo
briefpapier van Ouwehands Dierenpark te Rhenen
|
|
|
|
Wegens een
overschot aan bruine beren biedt Ouwehands Dierenpark
|
|
Rhenen op 13
april 1962 aan 'Stichting Dierenpark Maastricht' enkele
|
|
tweejarige bruine beren ten geschenke aan,
op
voorwaarde dat zij niet
|
|
in andere
handen mogen overgaan (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Nieuwe
aanwinst voor Maastricht (bron: RHCL)
|
|
|
|
De twee
nieuwe bruine Beertjes Max en Polla (III),
|
|
een geschenk van
Ouwehands Dierenpark te Rhenen
|
|
aan 'Stichting
Dierenpark Maastricht', arriveren in de
|
|
Maastrichtse
Berenkooi op
vrijdagmiddag 18-05-1962
|
|
|
|
|
Wateroverlast
Maastrichtse Berenkuil 1969 (prent: Karel Kambier)
|
|
|
|
Alle beren
zwommen in het water: 1 augustus 1969. Over de zomer viel
|
|
dit jaar
niet te klagen, juli bracht temperaturen tot ver
boven de 30˚ C.
|
|
De maand
augustus presenteerde echter, meteen bij aankomst, aan Zuid
|
|
Limburg en
speciaal aan Maastricht een minder vriendelijk visitekaartje:
|
|
Noodweer met
95 mm regen in de Maastrichtse contreien.
|
|
Gevolg: Handenvol
werk voor de burgerij, maar vooral voor de mannen
|
|
van de Brandweer en
Openbare Werken. Ook de berenkuil werd
|
|
operatieterrein
van een
reddingsactie, want de beren dreigden in
|
|
hun ondergelopen
verblijf te
verdrinken. (bron:
Maastricht 1969)
|
|
|
|
Interview
met oud Brandweerman
|
|
De
Brandweer kreeg tegen de avond een melding dat, t.g.v. de
|
|
hevige
regenval de Berenkuil geheel vol water stond en dat
de
|
|
jonge beren dreigden te verdrinken.
Twee personen (J. Fievez
|
|
en
W. Gerardu) rukten meteen uit en ter plaatse aangekomen
|
|
bleek
dat de afvoerbuis, van het berenverblijf naar de nabij
|
|
gelegen Jeker, verstopt was en dat het water om deze reden
|
|
niet
weg kon lopen. Besloten werd om het water weg te pompen
|
|
m.b.v.
een draagbare motorspuit. De reeds aanwezige oppasser
|
|
van
de beren opende de poortjes met de mededeling: "Ga maar
|
|
naar
binnen, want die beren doen toch niks." Echter dat vonden
|
|
wij
toch wel wat te riskant. Omdat de zuigkorf van de zuigslang
|
|
te
dik was om tussen de tralies van de kooi te duwen, hebben wij
|
|
de
slang met zuigkorf voorzichtig door de gedeeltelijk geopende
|
|
poortjes
naar binnen gewerkt en voor alle zekerheid de poortjes
|
|
met
touwen weer gezekerd. De pomp had een opbrengst c.q. een
|
|
capaciteit
van 400 liter/minuut, dus het leegpompen van de kuil
|
|
vorderde
gestaag. Echter op gezette tijden raakten de gaten in
|
|
de
zuigkorf verstopt met bladeren, uitwerpselen en berenharen.
|
|
Dus
moesten bepaalde werkzaamheden, zoals het openen van de
|
|
poortjes,
slang met zuigkorf uit de kuil trekken, schoonmaken,
|
|
weer
naar binnen duwen, poortjes opnieuw zekeren, regelmatig
|
|
worden
herhaald, hetgeen de voortgang van het leegpompen niet
|
|
erg
bevorderde. Na de nodige uren pompen begon de pompuitlaat
|
|
rood
te kleuren en op dat moment was de waterstand dusdanig
|
|
ver
gezakt dat verdrinkingsgevaar voor de beren geweken was.
|
|
Wij
hadden de ons opgedragen klus weer eens met goed gevolg
|
|
geklaard
en konden dus met een voldaan gevoel terugkeren
|
|
naar
de kazerne Maastricht. (bron:
interview W. Gerardu - Wigo)
|
|
27-09-2008 © 2010
Wigo
|
|
|
|
|
Wateroverlast in
Maastrichtse Berenkuil
|
|
augustus 1969 (bron:
boek Servé Minis)
|
|
|
|
|
Vooraanzicht-
doorsnedentekening 1969.
Links verbetering van het
|
|
bestaande
berenverblijf en rechts
voorstel tot uitbreiding met een
|
|
nieuwe boogkooi.
De begroting bedroeg Fl. 56.500,= (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Platte grond-
situatietekening 1969. Links het bestaande
berenverblijf
|
|
en rechts
het voorstel tot uitbreiding met een nieuwe boogkooi en
twee
|
|
nieuwe nachtverblijven
voor de vijf Maastrichtse beren (bron: RHCL)
|
|
|
|
Bovenstaand
voorstel kon geen goedkeuring van de Gemeente Maastricht
|
|
verkrijgen.
Men koos voor een geheel ander ontwerp, te weten: Een diepe
|
|
en geheel
van beton c.q betonblokken opgetrokken, kale ronde berenkuil.
|
|
|
|
|
Start
uitgraven nieuwe Berenkuil 31-10-1969 door Fa. L. Ravesteijn
|
|
naast de
bestaande kooi met links Max en rechts Polla (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Begin
werkzaamheden nieuwe Berenkuil,
|
|
zijwanden worden
gemetseld met beton-
|
|
blokken die
nadien bepleisterd
worden.
|
|
Rechts boven 'opzichter' beer Max
in de
|
|
open Berenkooi
19-11-1969 (bron: RHCL)
|
|
|
|
Uit de
notulen van
het Bestuur van de Stichting Dierenpark Maastricht
|
|
van de
vergadering van woensdag 8 juli 1970 blijkt dat: "Besloten
werd
|
|
dat de beren
voor 23 juli uit de nachtverblijven naar het dagverblijf
|
|
zullen
worden overgezet uitgezonderd Max. Over het al dan niet
over
|
|
zetten van
Max zal contact worden opgenomen met Artis te Amsterdam
|
|
en Ouwe
Hand's Dierentuin te Rhenen. Met de feestelijke opening wil
het
|
|
bestuur even
wachten en de opening verschuiven naar de maand september."
|
|
|
|
|
Berendrieling Jo, Cor en Jacky in
de nieuwe Berenkuil (bron: vpro)
|
|
|
|
|
Beren
op het kale plateau (prent: Jaques Voets)
|
|
|
|
|
Jo, Cor en Jacky
(geboren 04-01-1968) op het kale platform van de
|
|
nieuwe
'Berekoul' 06-09-1970 (bron: RHCL
prent: Widdershoven)
|
|
|
|
|
Logo
briefpapier 'Stichting Dierenpark' november 1970 (bron: RHCL)
|
|
|
|
'Vereeniging
Stadsverfraaing', opgericht op 12 april 1920, veranderd
|
|
in 1930 de naam
in 'Vereniging Dierenpark' en in oktober 1956 wordt
|
|
de naam
nogmaals veranderd in 'Stichting "Dierenpark"
Maastricht'
|
|
|
|
|
Plaatsen klimboom
Berenkuil (bron: RHCL prent: Widdershoven)
|
|
|
|
20 juli 1972
werd
het nog kale
betonnen plateau van de nieuwe berenkuil
|
|
met een klimboom
verfraaid. Dit kon gerealiseerd worden mede dankzij de
|
|
meewerking van
de Directie en medewerkers van de N.V.
ENCI Maastricht,
|
|
die
o.a. hulp boden bij het vervoer, de hijswerkzaamheden en het
plaatsen.
|
|
|
|
|
'Nuij Berekoul'
Aldenhofpark Maastricht maart 1974 (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Max en Polla
in de nieuwe Berenkuil vlak voor
|
|
hun vertrek naar de Zoo Zwartberg
in België
|
|
juni 1981 (bron: RHCL
prent: G. v. Grinsven)
|
|
|
|
|
Max en Polla
worden uit de Berenkuil getakeld voor
transport
naar hun
|
|
nieuwe
verblijf in 'Zoo Zwartberg' België op 07-06-1981 (bron:
RHCL)
|
|
|
|
|
Berin Polla
met jong in 'Zoo Zwartberg' 29-01-1983 (bron:
RHCL)
|
|
|
|
|
Een van de beren in het nieuwe
verblijf in 'Zoo Zwartberg'
|
|
te Genk ca. 1985 (bron: Bart Brebels)
www.laafsekikkers.be
|
|
|
|
Zoo
Zwartberg, geopend in 1967, sloot de poort Paasmaandag
1998
|
|
|
|
|
Berendrieling Jo,
Cor en Jacky. heropening van de vernieuwde
|
|
Berenkuil op 17-04-1989
(bron: DDL prent: Paul Mellaart)
|
|
|
|
|
Beer Jo, heropening Berenkuil, 17-04-1989 (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Beer Jo ca. 1992 (prent: Nelis Tutkey)
|
|
|
|
|
Jo
onderin de Berenkuil ca.
1993 (bron: DDL prent: Wil Nilwik)
|
|
|
|
|
Jo
eenzaam en alleen ca.
1993 (prent: ?)
|
|
|
|
|
Jo, de
laatste Maastrichtse beer, bovenop
het betonnen plateau van
|
|
het berenverblijf
30-04-1993 (bron: RHCL
prent: Widdershoven)
|
|
|
|
|
Beer Jo vlak
voor zijn vertrek naar het Berenbos in Ouwehands
|
|
Dierenpark
te Rhenen op 25 augustus 1993 (bron: Gerlinde)
|
|
|
|
|
Beer Jo knagend
aan een boom in zijn nieuwe verblijf
|
|
'het Berenbos'
in Rhenen, waar hij 17
februari 1996
|
|
op 28 jarige
leeftijd sterft (bron:
Berenbos Rhenen)
|
|
|
|
Met
het vertrek van beer Jo naar het Berenbos te Rhenen
|
|
op
25 augustus 1993 komt, mede door de inzet van o.a.
|
|
'Berenmoeder'
Rosalie Sprooten, eindelijk een eind aan het
|
|
verblijf
van bruine beren in de Maastrichtse Berenkuil.
|
|
Als
de laatste Maastrichtse beer Jo op 17 februari 1996
|
|
in
Rhenen sterft, eindigt het verhaal van de Maastrichtse
|
|
beren
dat in september 1920 begon met . . . Max en Pol.
|
|
05-05-2010 © 2010
Wigo
|
|
|
|
De Heerenkuil
|
|
|
De Heerenkuil
|
|
Een
Maastrichtse geschiedenis
|
|
Rosalie
Sprooten
|
|
EPILOOG
|
|
Hier
eindigt de correspondentie tussen het gemeentebestuur
|
|
en
circus Hagenbeck, voor zover die in het gemeentelijk archief
|
|
te
vinden is. In het Weekblad Limburg van 13 februari 1953 is te
|
|
lezen
dat er ooit een tweede aanbod door Hagenbeck is gedaan
|
|
maar
dat ook die berin niet werd geaccepteerd. Hagenbeck had
|
|
aan
die levering de voorwaarde verbonden dat 'bij een eventuele
|
|
blijde
gebeurtenis een verdeling zou plaats hebben'.
|
|
De
twee mannetjes hebben meer dan twintig jaar samen doorge-
|
|
bracht
in de oorspronkelijke kooi. Op 3 augustus 1940 berichtte
|
|
de
Limburger Koerier dat Max en Pol (hoe ze aan hun namen zijn
|
|
gekomen
is mij niet bekend) slachtoffers van de oorlog dreigden
|
|
te
worden vanwege voedselgebrek. Maar op 18 september stond er
|
|
te
lezen dat de bevolking van Maastricht heel spontaan gereageerd
|
|
had
op de aanstaande executie van het tweetal, door meer voedsel
|
|
dan
voorheen naar het park te brengen. In 1944 leed Pol aan een
|
|
pijnlijk
gezwel bij zijn achterlijf. Hij werd door een politieman
|
|
doodgeschoten.
Max heeft waarschijnlijk niet veel langer geleefd
|
|
want
op 30 october 1950 was er een 'feestelijke intocht voor de
|
|
nieuwe
beren'. Ze werden geleverd door Klants dierentuin uit
|
|
Valkenburg.
Dertig jaar later dan verwacht was er eindelijk een
|
|
berin.
Met het oog op nakomelingen was een tweede kooi aan de
|
|
eerste
bevestigd. Op 5 januari 1953 werden twee beertjes geboren.
|
|
Een
had een ernstige rugwond en overleed spoedig na de geboorte.
|
|
Op
12 januari overleed ook de andere. In 1967 werd weer een jong
|
|
geboren
maar ook dit kon niet in leven worden gehouden.
|
|
De
op 4 januari 1968 geboren drieling zou uiteindelijk vele jaren
|
|
samen
met Max en Polla, de nieuwe berenkuil bevolken. Onder druk
|
|
van
de veranderde maatschappelijke opvattingen over het welzijn
|
|
van
dieren in gevangenschap, kwam er in augustus 1993 definitief
|
|
een
einde aan de Maastrichtse berengeschiedenis.
|
|
Maastricht
17 april 2000, Rosalie Sprooten
|
|
|
|
|
Rosalie
Sprooten
|
|
Ambassadeur,
boerendochter,
schrijfster, dichtster, oprichtster
|
|
van de
stichting 'Dier in Nood'. In
Maastricht en omstreken vooral
|
|
bekend als 'de
Berenmoeder'.
Veertien jaar lang zette Rosalie zich
|
|
in om aan de dieronterende situatie van
Beren in de
Maastrichtse
|
|
Berenkuil een
einde te maken. En ....... zij slaagde
daarin, Chapeau !
|
|
Bron en meer
info: Dierenbescherming Limburg: www.dierinzicht.nl
|
|
|
|
Nieuwe
bestemming Berenkuil |
|
|
Nieuwe
bestemming Berenkuil Maastricht (foto: Jan van Tol)
|
|
|
|
Een
impressie van de nieuwe bestemming c.q. de huidige invulling
|
|
van de Maastrichtse
Berenkuil gezien door de lens van Jan van Tol.
|
|
Regelmatig
wordt de troostende vrouw van andere kleren voorzien.
|
|
De laatste
'kleerwisseling' was maandag 1 juni 2009 (2e Pinksterdag).
|
|
Het ontwerp
is deze keer van Lisa Rutten en Charlotte Technau,
|
|
beiden studenten
uit de groep Textiel 2.
|
|
|
|
|
Nieuwe
bestemming Berenkuil Maastricht (foto: Jan van Tol)
|
|
|
|
|
Herremenie
"Um Te Jenke" bij
de ceremoniële kledingwisseling van
|
|
de
troostende vrouw in de Berenkuil 5 juni 2006 (foto: Jan van Tol)
|
|
|
|
|
"Halfautomatische
troostmachine" Berekoul (foto: Jan van Tol)
|
|
|
|
|
"Halfautomatische
troostmachine" Berekoul (foto: Jan van Tol)
|
|
|
|
|
"Halfautomatische
troostmachine" Berekoul (foto: Jan van Tol)
|
|
|
|
|
"Halfautomatische
troostmachine" Berekoul (foto: Jan van Tol)
|
|
|
|
|
"Halfautomatische
troostmachine" Berekoul (foto: Jan van Tol)
|
|
Voor meer
fotowerk van Jan van Tol zie: www.FoToL.nl
|
|
|
|
Halfautomatische troostmachine |
|
|
De huidige
invulling c.q. functie van het Maastrichtse Berenverblijf:
|
|
"Halfautomatische
troostmachine" van Michel Huisman.
|
|
(foto: Jan van Tol)
www.mestreech.eu/Kunst
|
|
|
|
Het
kunstwerk bestaat uit 15 geverfde bronzen beelden in en rondom
de
|
|
voormalige
berenkuil. De
mechanisch aangedreven centrale beeldengroep
|
|
bestaat uit
een vrouw die een dode giraffe aait. In de droge gracht rondom
|
|
het centrale
plateau bevinden zich 12 beelden van uitgestorven diersoorten:
|
|
de
Reuzenalk, de Palestijnse kikker, de
Grote ivoorsnavel, de Quagga zebra,
|
|
de
Caribische monniksrob, de Lachuil, de Rozekopeend, de
Olijfgroene ibis,
|
|
de Blauwbok,
de Trekduif, de Tasmaanse buidelwolf en de Rode Colobusaap.
|
|
Op afstand zit
beer Jo, de laatste bewoner van de berenkuil, op een bankje.
|
|
Relevant, poëtisch,
ontroerend ! ?
|
|
|
|
|
Beer Jo
(beeld van Michel Huisman) de
laatste
|
|
bewoner van de berenkuil
op een bankje
nabij
|
|
de Berenkuil
(foto: Jan van Tol)
|
|
|
|
Geschiedenis
Berenkuil vastgelegd in boek
|
|
Een
dode giraffe, een vrouw die naast hem zit en hem troostend aait,
|
|
tenminste,
als
iemand haar aanzwengelt. Daaromheen
twaalf uitgestorven
|
|
diersoorten
en op een afstandje Beer Jo, die vanaf een bankje stilzwijgend
|
|
het
tafereel bekijkt. Het
is het uit 15 geverfde
bronzen beelden bestaande
|
|
kunstwerk
“De
Halfautomatische Troostmachine van Maastricht”
|
|
van
Michel Huisman, dat sinds eind oktober
2001 in
en rond
|
|
de Berenkuil in
het Stadspark van Maastricht is te zien.
|
|
Nu,
ongeveer een half jaar later, is ook het gelijknamige boek over
het
|
|
met
(politieke) discussie
omringde kunstwerk verschenen. Schrijver en
|
|
Maastrichtse
Kunsthistoricus Servé Minis, geeft in zijn boek niet alleen
|
|
de ontstaansgeschiedenis
van de Berenkuil weer, de
verblijfplaats van
|
|
de beren Max en Polla en hun drie
berenkinderen. Maar ook het verhaal
|
|
over
het ontwerp en de feitelijke totstandkoming van het kunstwerk:
|
|
Het gieten van de
bronzen
beelden
en het uitdenken van het ingenieuze
|
|
mechanisme waarmee de arm
van de troostende vrouw
in beweging wordt
|
|
gezet. En uiteraard zijn ook de politieke
verwikkelingen, die een aantal
|
|
jaren
speelden, niet vergeten in het boek. Het toenmalige Maastrichts
|
|
Stadsbestuur
en de raad waren
namelijk andere meningen toegedaan
over
|
|
het te ontwerpen
kunstwerk in de voormalige Maastrichtse Berenkuil.
|
|
Het
eerste exemplaar van het 240 pagina’s tellende boek
|
|
“De
Halfautomatische Troostmachine van
Maastricht”
|
|
is afgelopen vrijdag door kunstenaar
Huisman
aangeboden aan de
|
|
afscheid
nemende
wethouder Veronica Dirksen van Welzijn en Sport.
|
|
Zij was vanaf
1996 vanuit het Stadsbestuur
betrokken bij de tot
stand
|
|
koming van het kunstwerk, dat met
zijn educatieve karakter
de jeugd
|
|
ervan bewust moet maken dat de mens zorgvuldig
moet omgaan met
|
|
de natuur. Het
boek dat €
10,= kost is vanaf afgelopen zaterdag
|
|
verkrijgbaar
in de verschillende Maastrichtse
boekhandels.
|
|
Gemeente
Maastricht, 17 april 2002
|
|
|
|
Maastrichtse Gevelstenen
met een Beer |
|
|
Gevelsteen
met Beer Jodenstraat 1 Maastricht,
|
|
geplaatst
boven een reeds aanwezig chronogram met tekst:
|
|
"ChrIsto
aUspICe DoMUs reCens eXstrUItUr"
(bron: ?)
|
|
|
|
Jarenlang
was in de Jodenstraat bierbrouwerij 'DE BEER' van de
|
|
gebroeders
Rutten gevestigd. In de
Jodenstraat 1 vinden we een
|
|
gevelsteen
met een geketende beer zonder
onderschrift.
Deze
|
|
gevelsteen werd
geplaatst
boven een reeds aanwezig chronogram:
|
|
"ChrIsto
aUspICe DoMUs reCens eXstrUItUr"
|
|
(onder
bescherming van Christus wordt dit huis nieuw opgebouwd)
|
|
Na
1881 was op deze plek een andere gemuilkorfde beer te zien,
|
|
staande tegen een boomstam (zie
hieronder) met het
geschilderde
|
|
onderschrift
'IN DEN BEER'. Deze was afkomstig van
het vroegere
|
|
logement
"De Beer" in de Rechtstraat 25, dat afgebroken werd
bij
|
|
de
doorbraak van "de Percee" in 1881. Op
een archieffoto is te zien
|
|
dat deze
beer tegen de gevel was
opgehangen door middel
van haken.
|
|
Het
was dus eigenlijk geen gevelsteen, maar -gezien en gelet op
de
|
|
ophangconstructie- een los beeld.
Wanneer deze
beer verdwenen is,
|
|
is niet bekend.
Begin 20ste eeuw was hij er in ieder geval nog.
|
|
Hij zou in
het bezit gekomen zijn van Dhr. Jules Schaepkens van
|
|
Riemst,
die in zijn tijd meerdere monumentale
onderdelen van huizen
|
|
heeft weten te redden. Volgens een andere
lezing is het beeld of
|
|
uithangbord bij
een verbouwing beschadigd en/of was zodanig
verrot
|
|
(dit zou er op kunnen
wijzen dat
er sprake was van een origineel
|
|
houten uithangbord) dat het
vervolgens door de aannemer of
|
|
werklieden van Openbare Werken afgevoerd werd naar het
vuilstort.
|
|
Bron tekst:
www.members.home.nl
|
|
|
|
|
Archieffoto
'gevelsteen'
met Beer Jodenstraat 1 Maastricht
|
|
met het
geschilderde onderschrift 'IN DEN BEER'.
|
|
Deze was afkomstig
van het
vroegere logement
"De Beer"
|
|
in de Rechtstraat 25 te Maastricht
(bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Gevelsteen
met Beer Jodenstraat 1 Maastricht (bron: RHCL)
|
|
|
|
|
Gevelsteen
met Beer Aldenhofpark 1 Maastricht
(bron: ?)
|
|
Rond 1960 gemaakt door
Beeldhouwer Jef Courtens
|
|
(*
Maastricht 12-08-1923 †
Maastricht 16-05-2009)
|
|
|
|
|
Gevelsteen 'Beer
in landschap' Tongersestraat 2 Maastricht
|
|
geplaatst 2005
(bron:
www.gevelstenen.net/maastricht)
|
|
|
|
Maastrichtse
liedjes over de Beren
|
|
Men
zegt wel eens: 'In Maastricht gaat men zingend door het leven.' |
|
Misschien
zit er toch wel een kern van waarheid in, want er zijn bijna |
|
geen
onderwerpen te bedenken die niet bezongen zijn. Er hoeft maar |
|
het
minste te gebeuren en de liedjes zijn al klaar. In de loop der
jaren |
|
hebben
de bewoners (sters) een onvoorstelbare schat aan teksten bij |
|
elkaar
weten te schrijven. Onbewust, en waarschijnlijk onwetend, is er |
|
hierdoor
dus ook een belangrijke bijdrage geleverd aan het vastleggen |
|
van
'de historie vaan Mestreech'. Ook de wetenswaardigheden van- en |
|
over
de Berenkuil zijn beschreven en bezongen. Hieronder de teksten |
|
van
enkele bekende 'Berenliedjes'. Deze zijn aangeleverd- en onlangs |
|
opnieuw
ingezongen door Tiny Feij, waarvoor onze bijzondere
dank. |
|
Voor
zover als bekend worden ook de belangrijkste feiten vermeld. |
|
|
|
Hagenbeck dee kaom
ins kieke |
Teks:
?
Meziek: ?
Zaank: Tiny Feij |
|
Hagenbeck
dee kaom ins kieke |
|
wie
't oetzaog in de stad. |
|
En
heer zag: "'t Waor get veur de rieke, |
|
es
me hijj ins bere zat." |
|
En
ze kochten e hiel klein kuijke, |
|
gojekoup
meh toch hiel fien. |
|
En
noe goon veer zóndags mèt eus snake |
|
nao
de belastingbere zien. |
|
Goon
veer op eus klómpe, |
|
goon
veer door de Kómpe, |
|
goon
veer nao de bere touw en zègke: |
|
"Nóndesjouw
! Wat zien dat veur 'n dinger, |
|
ze
biete diech in d'n vinger ! |
|
Dat
is weer 'ne slummen trek |
|
vaan
Circus Hagenbeck." |
 |
|
|
|
Waarschijnlijk
is dit liedje uit 1919 of 1920, dus uit |
|
het
begin
van de Maastrichtse 'Berengeschiedenis'. |
|
Harie
Loontjens kreeg dit liedje in de zestiger jaren |
|
van
juffrouw
Cornelissen, die bij het archief werkte. |
|
|
|
De Bere zien gestik |
Teks:
?
Meziek: ?
Zaank: Tiny Feij |
|
De
bere zien gestik, |
|
De
bere zien gestik, |
|
Ze
höbbe eus belastingbreve ingeslik. |
|
De
bere zien gestik, |
|
De
bere zien gestik, |
|
Ze
höbbe eus belastingbreve ingeslik. |
|
|
|
|
Waarschijnlijk
een liedje uit 1920.
Volgens Fons Tuinstra |
|
(1897-1971)
waren de Beren aangeschaft
als publieke |
|
vermakelijkheid
zónder vermakelijkheidsbelasting. |
|
De
mensen hadden het door en zongen spontaan dit lied. |
|
|
|
De
Gemeinteraod |
Teks:
?
Meziek: ? |
|
De
gemeinteraod is gek, |
|
De
gemeinteraod is gek, |
|
'r
Heet ziech laote bezeike |
|
vaan
deen Hagebeck. |
|
De
gemeinteraod is gek, |
|
De
gemeinteraod is gek, |
|
'r
Heet ziech laote bezeike |
|
vaan
deen Hagebeck. |
| |
|
|
|
Waarschijnlijk
ook een liedje uit 1920
toen men het forse |
|
bedrag
van Fl. 1350,= voor 2 mannetjes beren had betaald. |
|
Vermoedelijk
is de wijs dezelfde als 'De Bere zien gestik'. |
|
Echter
zeker is dit niet, dus wordt het ook niet gezongen. |
|
|
|
De
noedkreet vaan Max en Pol |
Teks:
?
Meziek: wijs 'Lilli Marleen'
Zaank: Tiny Feij |
|
Höb
geer 't geleze vaan Max en Pol ? |
|
Die
goon ze noe verkoupe, 't is neet veur de lol. |
|
En
de gemeinte is zier kontent, |
|
noe
krijg ze weer eine sjoene sent. |
|
Dat
is veur Max en Pol. |
|
Dat
is veur Max en Pol. |
| |
|
Toen
ze 't hun vertelde lete ze 'n traon. |
|
Iech
höb 't wel gewete, |
|
meh
doch neet mie dao aon. |
|
En
euze Pol heet geprotesteerd. |
|
Heer
zag: "Zien veer noe niks mie weerd ?" |
|
Let
op Max en Pol. |
|
Let
op Max en Pol. |
| |
|
Max
begós te kriete: "Doot es ei plezeer. |
|
Laot
us nog get blieve, v'r loupe mer op en neer. |
|
Es
geer get verkoupe wèlt, verkoup daan de brök. |
|
Want
de bere krijg geer noets mie trök." |
|
Deen
erreme Max en Pol. |
|
Deen
erreme Max en Pol. |
| |
|
Nao
viefentwintig jaore trouwen deens. |
|
Kinne
ze 't neet mie kroppe op d'n distribusiedeens. |
|
Dat
neume ze ei sjoen Mestreech. |
|
Meh
de berekouw die kump zoe leeg. |
|
Deen
erreme Max en Pol. |
|
Deen
erreme Max en Pol. |
| |
|
Veer
mote mer ei beroop doen op de ganse stad. |
|
Die
höbbe vaan us kunste 't plezeer gehad. |
|
Mestreechteneers
laot us neet allein. |
|
V'r
sterreve vaan de
sjagrein. |
|
Deen
erreme Max en Pol. |
|
Deen
erreme Max en Pol. |
|
|
|
|
Dit
liedje kan een reactie zijn op het artikel in de |
|
'Limburger
Koerier' van 03-08-1944, echter hier is geen |
|
bewijs
van. Er wordt gesproken van 'd'n distribusiedeens' |
|
vermoedelijk de voedseldistributie in de
oorlogsjaren. |
|
Vanaf 11 oktober 1939 was de suiker op de bon,
in |
|
januari 1940 ook de erwten en de rest na 10 mei
1940. |
|
|
|
Achter
in 't hertekamp |
Teks:
Lam Daenen
Meziek: wijs 'Lilli Marleen'
Zaank: Tiny Feij |
|
Achter
in ’t hertekamp, |
|
in de berekouw |
|
Woenden
’ns twie beerkes, |
|
veer
hoopde maan en vrouw |
|
Ze
leefde hiel röstig, gans tevreij |
|
Meh
d’r kaome gein, klein beerkes beij |
|
’t
Waore Max en Pol |
|
’t
Waore Max en Pol |
| |
|
Goonge
v’r soms wandele, |
|
saam mèt Peer en Meer |
|
Zatte
veer us altied, |
|
beij Max en Pol get neer |
|
Rösde
get oet dao op ’n baank |
|
Genote
vaan de berestaank |
|
Vaan
euze Max en Pol |
|
Vaan
euze Max en Pol |
| |
|
De
teije woorte slechter, |
|
Mestreech
dat woort bezat |
|
De
bere woorte awwer, |
|
zoe mager wie ’n lat |
|
Ze
gaove daan ouch al gauw de geis |
|
Mestreech
aot toen teij berevleis |
|
Vaan
euze Max en Pol |
|
Vaan
euze Max en Pol |
| |
|
De
Amerikane kaome, |
|
de rös die kierde trök |
|
Mestreech
zaot zoonder bere, |
|
zès
jaor wel aon e stök |
|
Veer
hoopde op ’n berevrouw |
|
En
beij häör in de berekouw |
|
’ne
Nuie Max of Pol |
|
’ne
Nuie Max of Pol |
| |
|
De
mood woord opgegeve, |
|
de berekouw bleef leeg |
|
Toen
kaom beij us ’ne sirrek, |
|
vaan
eine oet Mestreech |
|
Heer
sjoonk us stad e berepaar |
|
Noe
wachte veer op d’n oojevaar |
|
Beij
Polleke en Max |
|
Beij
Polleke en Max |
|
|
|
|
Dit
liedje van Lam Daenen op de wijs van 'Lilli Marleen' is |
|
waarschijnlijk
van na de tweede wereldoorlog, ca. 1946. |
|
|
|
Maastrichts gedicht over Beer Max |
|
Max
es Kraomhier |
| In ’t Park, in de berekow |
| doog me de kraomkamer gaw tow … |
| Pa Max, dee dat veur leef moos numme, |
| stoond, oondaanks boontjas, in z’n humme ! |
| Want wie z’n vrouw dreij beerkes baarde, |
| toen woord Max droetgelist en staarde |
| naor ’t hek, wat mer geslote bleef |
| en heer zaot boete, wie ‘nen deef ! |
| De kraomhier sjlòfde vlokenteer |
| z’n traanjelekow op en neer |
| en wie de wiesvrouw dao kaom pòtse |
| toen hoort ze h’m in zichzelf mòtse: |
| Dat is veur miech beslis ’n lès, |
| Es ze nog mie beerkes wèlle …. Bès ! |
| Meh iech zeen hun nog neet mie haange, |
| Daan kinne ze ziech e beerke vaange ! |
| B.E. 1993 ? |
|
|
|
|
|
Alertis
|
|
Stichting
voor Beer- en Natuurbescherming
|
|
De
natuurlijke leefomgeving van de beer is aan het verdwijnen en
|
|
verschillende populaties wilde beren worden
met uitsterven bedreigd.
|
|
In Europa
leven naar schatting nog ongeveer 52.400 beren in het
wild.
|
|
Deze beren
zijn verdeeld in een aantal zogenaamde sub-populaties.
|
|
Slechts een
paar landen weten precies hoeveel beren ze hebben.
|
|
Vooral met
de beren in het Noordelijk deel van Oost-Europa en de
|
|
Karpaten
gaat het goed. Maar ook daar kunnen kleinere groepen beren,
|
|
die geïsoleerd
van grote groepen leven, bedreigd raken in hun voorbestaan.
|
|
Ook worden over de
hele wereld beren mishandeld en misbruikt
door
|
|
mensen, veelal voor vermaak. Alertis zet zich in voor
de bescherming van
|
|
de beer en zijn
leefgebied. Een van de
bekendste projecten van Alertis
|
|
is
Het
Berenbos in Ouwehands
Dierenpark Rhenen Alertis
werkt verder
|
|
aan projecten in landen als Bulgarije, Russische
Verre Oosten,
Kroatië,
|
|
Slowakije, Georgië en India. Voor meer informatie zie: www.alertis.nl
|
|
|
|
|
Berenbos in
Ouwehands Dierenpark Rhenen (bron: Alertis)
|
|
|
|
|
Europese
bruine beren in
Ouwehands Dierenpark (bron: Alertis)
|
|
Bruine Beren
|
|
De bruine
beer (Ursus arctos) (Klasse:
Zoogdieren - Orde: Roofdieren)
|
|
is slechts een van de
vele beersoorten en stamt af van de Etruskische
|
|
beer (Ursus
etruscus). Deze beer
leefde gedurende het vroege Pleistocene
|
|
tijdperk (ca. 2,5
miljoen jaar geleden). Vanuit
Europa trokken deze beren
|
|
richting Azië en Noord-Amerika. Er
is bewijs dat de ijsbeer,
de bruine
|
|
beer en de zwarte beer
allemaal afstammen van de
Etruskische beer.
|
|
Bruine beren leven in diverse
soorten gebieden van Alaska, Canada, Azië
|
|
en Europa in uitgestrekte
beboste, dun
bevolkte, bergachtige gebieden
|
|
en toendra's. In Europa komen nog
ongeveer
52.400 bruine
beren in het
|
|
wild voor. Ze leven in verschillende
gebieden zoals o.a.
in: Scandinavië,
|
|
Noordelijk
Oost Europa, het Dinara-Pinos gebergte, de
Apennijnen,
|
|
de Alpen, de Balkan, de Karpaten, de Pyreneeën en in
Cantabrië.
|
|
De vacht van
de bruine beer kan verschillend van kleur zijn en varieert
|
|
per beer
van licht crème tot zwart. Het uiteinde van de lange haren is
|
|
vaak blond. Karakteristiek
voor de bruine beer zijn de lange nagels aan
|
|
zijn voorpoten.
De bruine
beer eet voornamelijk plantaardig voedsel, zoals
|
|
bijvoorbeeld:
wortels en
knollen, grassen,
zaden, noten,
insecten, vis en
|
|
kleine zoogdieren. In sommige
gebieden jaagt de bruine beer
ook op grote
|
|
hoefdieren, zoals elanden, rendieren,
reeën, damherten en
edelherten.
|
|
Bruine beren
gaan gedurende circa 5-7 maanden in winterrust. Afhankelijk
|
|
van de breedtegraad
waar ze wonen zoeken ze hiervoor een bewuste plek op,
|
|
in een hol of tussen de
rotsen. De
bruine beer is een solitair dier. Hij leeft
|
|
veelal alleen, met
uitzondering
van het vrouwtje dat haar jongen bij zich houdt.
|
|
Op plaatsen
waar er voedsel in
overvloed is, komen beren vaak bij elkaar.
|
|
Tot
de bruine beer behoren de ondersoorten:
Europese bruine beer,
|
|
Kodiakbeer,
Grizzlybeer
en Siberische beer.
|
|
In Het
Berenbos in Rhenen wonen alleen Europese bruine beren.
|
|
Enkele
wetenswaardigheden en gegevens van bruine beren zijn:
|
|
Man:
lengte: 210 - 300 cm, hoogte: 90 - 150 cm
|
|
Vrouw:
lengte: 170 - 240 cm, hoogte: 70 - 120 cm
|
|
Gewicht:
150 - 400 kg (de grootste ondersoort van de Ursus arctos,
|
|
de
Kodiakbeer, kan zelfs 700 kg worden)
|
|
Leeftijd:
ca. 40 jaar in gevangenschap en 25 - 30 jaar in de vrije natuur
|
|
Geslachtsrijp:
Man vanaf 4 - 5 jaar Vrouw vanaf 3 - 3,5 jaar
|
|
Paartijd:
mei
- augustus
|
|
Draagtijd:
6 - 9 maanden Aantal jongen: 1 tot 4
|
|
Aantal
worpen: ongeveer 1 maal per 2 jaar
|
|
Geboortegewicht:
300 - 500 gr Zoogtijd:
2 - 2,5 jaar
|
|
Alertis
onderscheidt acht soorten beren (klik op de soort voor meer
info):
|
|
Bruine
beer (Ursus
arctos)
|
|
Brilbeer
(Tremarctos ornatus)
|
|
Kraagbeer
(Ursus thibetanus)
|
|
Amerikaanse
zwarte beer
(Ursus americanus)
|
|
Maleise
beer (Helarctos
malayanus)
|
|
Lippenbeer
(Ursus ursinus)
|
|
IJsbeer
(Ursus maritimus)
|
|
Reuzenpanda
(Ailuropoda melanoleuca)
|
|
|
|
|
|
Korte
film van bruine beren met commentaar.
|
|
|
|
|
|
|
Beren in hun
natuurlijke omgeving
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
De Beer is los !
|
|
|
Kunsttour
2007 Maastricht
|
|
|
'Bearable
love'
|
|
Deze foto is
een uitsnede van een werk van www.marcelwitte.com
en
|
|
was
tevens het campagnebeeld van de in 2007 gehouden
tentoonstelling:
|
|
De
Beer is Los !
|
|
www.users.pandora.be/art27/howto13.html
|
|
|
|
Zigeuners van de
Cauberg
|
|
Op
hoog plateau aan heuvelrand,
|
|
van
't golvend Limburgs schoon.
|
|
Daar
staat in 't oude Valkenland,
|
|
een wilde dierentroon.
|
|
Uniek
in heel ons vaderland,
|
|
ligt op de Cauberg kruin.
|
|
De
mooiste schepping van de heer Klant:
|
|
Modernste dierentuin.
|
|
Hier
leeft het dier in de natuur,
|
|
verzorgd door vakman's hand.
|
|
Hier
ziet men staaltjes van dressuur,
|
|
als nergens in het land.
|
|
|
|
|
|
|
Videofilm
'Zigeuners van de Cauberg'
|
|
|
|
Film
van L1 over 'Klant's Zoo en Dressuurschool'
|
|
en
de oude meesters van de roofdierendressuur.
|
|
Het
gevaarlijkste beroep ter wereld !
|
|
|
|
Op de
Cauberg bij Valkenburg, waar nu Thermae 2000 is gevestigd,
stonden
|
|
van 1947 tot
1971 Erie Klant's dierentuin 'Klant's Zoo' en zijn
dompteurschool.
|
|
De laatst
overgebleven leerlingen van Klant's dompteuropleiding
worden gevolgd
|
|
bij het
trainen en verzorgen van dieren op het oefenterrein van Tineke
Michon
|
|
in Dortmund
(Duitsland) en een bezoek aan het Noorder
Dierenpark Emmen.
|
|
Aan de orde
komen: De internationale bekendheid van Klant's
dompteuropleiding;
|
|
Klants
eerlijkheid en zakelijke mentaliteit; Het verschil tussen de
dresseur en de
|
|
dompteur; De
heersende angst voor reizende circusartiesten;
De gouden tijden
|
|
voor
circussen: De jaren '50 en '60; Het meewerken aan diverse
bekende films;
|
|
De bijna
fatale aanval door verschillende leeuwen op dompteur Jean
Michon;
|
|
De soorten
dieren die oud-dompteur Jos Uyterlinde gedresseerd heeft; Dat de
|
|
laatste
leerling van Klant, dompteur Henk Luycx, ondanks
zijn leeftijd behoefte
|
|
heeft aan
serieuzer werk; De 'dood in het harnas' van dompteur Gaston
Bosman.
|
|
Interviews
hierover met: - Roel en Appie de Vries, dresseurs en broers;
|
|
- Jean
Michon, dompteur; - Tineke Michon, dompteur en dochter van Jean;
|
|
- Henk Luycx,
dompteur,
'de salondompteur'; en - Jos Uyterlinde, dompteur.
|
|
Filmfragmenten
waarin dieren van Klant meespeelden zoals o.a.:
'Quo
Vadis';
|
|
'Eeuwig
zingen de bossen'; 'Samson and Delilah'; 'Das Indische Grabmal';
|
|
'Der Tiger
von Eschnapur'; 'Born free'; en 'Paka, die Polarbärin'
(Snowbear).
|
|
Oud zwart/wit
archiefmateriaal van: Erie Klant's voorstellingen, dierentuin en
|
|
dompteurschool
en Erie in de kooi met tijgers; Jos Uyterlinde die een kruisboog
|
|
gebruikt en
een bizon berijdt en zijn Mongoolse nummer met paarden en kamelen;
|
|
Jean Michon
met verschillende roofdieren; en Henk Luycx tijdens een
tijgeract.
|
|
|
|
Zooparcs
|
|
|
Info over het ontstaan van het Stadspark zie: www.zooparcs.nl
|
|
|
 |
|
Kijk voor meer info ook eens op de Site's van: |
|
www.alertis.nl
|
| www.berennieuws.web-log.nl |
| www.freewebs.com |
| www.harryperton.isdit.nl/dansberen |
| www.limburger.nl |
| www.observant.unimaas.nl |
| www.ouwehand.nl |
| www.rosaliesprooten.nl |
| www.vriendenvanhetberenbos.nl |
| www.zooparcs.nl
|
